Ba mươi tuổi chưa có gì trong tay thì bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng ba con số, viết ra giấy trong một tối: bạn còn bao nhiêu tiền, bạn đang nợ bao nhiêu, và mỗi tháng bạn tiêu hết bao nhiêu. Gần như ai nói "ba mươi tuổi rồi mà chưa có gì trong tay" cũng không trả lời được ba câu ấy — nghĩa là thứ đang đè lên họ không phải một tình cảnh mà là một cảm giác mù mờ. Cảm giác thì không sửa được bằng cố gắng, nó chỉ tan khi có con số.

"Chưa có gì" thường nghĩa là gì

Bóc ra thì hầu như lúc nào cũng là bốn thứ: chưa có nhà, chưa có xe hơi, chưa có khoản tiết kiệm đáng kể, chưa lập gia đình. Và cái thước để đo bốn thứ đó thường không phải đời sống thật của bạn, mà là bản tin trên trang cá nhân của những người học cùng lớp mười hai.

Cái thước đó hỏng theo một cách rất cụ thể: người ta đăng ảnh nhận nhà, không ai đăng ảnh bảng trả nợ ba mươi năm. Bạn đang so đời mình với phần được chọn lọc của đời người khác. Không ai đăng đêm ngồi tính xem tháng này trả gốc hay trả lãi trước.

Còn một chi tiết đáng nhớ nữa: ở tuổi ba mươi, phần lớn người cùng lứa với bạn cũng chưa cưới. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của nam giới Việt Nam là 29,4 theo Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ 2024 của Tổng cục Thống kê, nghĩa là bạn đang đứng ngay giữa đám đông chứ không phải đứng lại phía sau nó.

Ba con số, một tối

Mở hết các tài khoản và ví điện tử, cộng lại: đó là số một. Cộng toàn bộ khoản nợ — thẻ tín dụng, khoản trả góp điện thoại, tiền vay bạn bè, khoản vay tiêu dùng — kèm lãi suất từng khoản: đó là số hai. Rồi mở sao kê ba tháng gần nhất, cộng chi tiêu và chia ba: đó là số ba.

Số ba là số làm người ta giật mình nhất, vì nó thường lớn hơn con số người ta vẫn nghĩ khoảng ba tới năm triệu mỗi tháng. Chỗ chênh gần như luôn nằm ở mấy khoản nhỏ lặp lại: ăn ngoài, cà phê, gọi đồ ăn tối muộn, các gói thuê bao hằng tháng đã quên mất. Không phải ở những lần mua lớn mà người ta hay tự trách.

Ba con số ấy quan trọng hơn mọi kế hoạch năm năm, vì chúng biến một nỗi lo thành một bài toán. Nỗi lo thì không làm gì được, bài toán thì có bước tiếp theo.

Thứ tự nên làm, đừng đảo

• Trả hết nợ lãi cao trước, nhất là dư nợ thẻ tín dụng và vay tiêu dùng. Không có khoản đầu tư nào chắc chắn sinh lời bằng số phần trăm bạn đang trả cho ngân hàng.
• Dựng một quỹ bằng ba tháng chi phí sống, để trong tài khoản tiết kiệm riêng, không có thẻ rút gắn vào. Đây là thứ ngăn một cú hỏng xe hay một tuần nằm viện đẩy bạn quay lại vạch nợ.
• Mua bảo hiểm y tế nếu công ty chưa đóng cho bạn, và đi khám sức khoẻ tổng quát một lần. Ở tuổi ba mươi, cái rủi ro lớn nhất với tài chính của một người sống một mình vẫn là sức khoẻ.
• Sau đó mới tới tiết kiệm dài hạn và đầu tư. Đảo thứ tự này — đầu tư khi vẫn còn nợ thẻ và không có quỹ dự phòng — là lý do phổ biến nhất khiến người ta phải bán tháo đúng lúc thị trường xuống.

Chuyện nghề

Ba mươi tuổi đổi nghề không muộn. Nhưng đừng đổi bằng cách nghỉ việc trước rồi mới nghĩ: cách đó biến một quyết định nghề nghiệp thành một cuộc chạy đua với số dư tài khoản, và người đang gấp thì nhận đại việc đầu tiên gọi tới.

Cách chậm hơn mà hiệu quả hơn: giữ việc đang có, dành sáu tháng học buổi tối và làm một việc thật nhỏ có thể đưa cho người khác xem. Rồi nhắn cho ba người đang làm nghề đó xin nửa tiếng cà phê. Câu hỏi hay nhất không phải "em có hợp nghề này không" mà là "một ngày làm việc của anh chị trông như thế nào". Người ta trả lời câu sau rất thật, và nó cho bạn biết nhiều hơn mọi bài viết hướng nghiệp.

Bốn thứ cộng dồn nhanh hơn người ta tưởng

Ở tuổi ba mươi, thời gian vẫn còn là bạn của bạn, nhưng chỉ với những thứ có tính cộng dồn. Bốn thứ cộng dồn mạnh nhất: một khoản tiết kiệm đều đặn dù nhỏ; một kỹ năng được luyện mỗi tuần vài buổi; sức khoẻ; và một nhóm bạn được giữ liên lạc. Cả bốn đều rẻ ở tuổi ba mươi và đắt dần từng năm.

Cái thứ tư hay bị bỏ qua nhất và lại là cái mất nhanh nhất. Bạn bè qua ba mươi không mất đi vì giận nhau, mà vì không ai là người nhắn trước. Giữ nó tốn khoảng một tin nhắn mỗi tháng cho ba người.

Ba việc đừng làm

Đừng vay để đầu tư cho kịp người khác. Đừng đợi "khi nào ổn định rồi mới yêu" — không có cái mốc đó, và người chờ nó thường chờ tới bốn mươi. Và đừng đặt mục tiêu bằng tuổi: "phải mua nhà trước ba lăm" là một câu chỉ có tác dụng làm bạn khổ, vì nó phụ thuộc vào giá nhà nhiều hơn phụ thuộc vào bạn.

Việc làm được tối nay, mất một tiếng: viết ra ba con số. Nếu chỉ làm được một thứ trong cả bài này thì làm thứ đó. Ngày mai, hủy một gói thuê bao hằng tháng bạn không còn dùng và đặt lệnh chuyển tự động một khoản nhỏ — một triệu cũng được — sang một tài khoản tiết kiệm riêng vào ngày lương về. Một năm sau, hai việc ấy đã tự chạy mà bạn không phải nghĩ tới lần nào nữa.