Bình trà đá miễn phí trên vỉa hè

Đi qua vài con phố ở Sài Gòn hay Hà Nội vào tháng sáu, kiểu gì cũng gặp: một cái bình inox hai chục lít đặt trên ghế nhựa đỏ, một chồng ly dùng một lần úp ngược, và một tờ giấy dán bằng băng dính — "trà đá miễn phí", đôi khi thêm "mời cô chú uống". Không có ai đứng đó. Không có camera. Không có hộp quyên góp.

Chủ của những cái bình ấy hầu hết là tiệm sửa xe, quán cơm, cửa hàng tạp hoá ngay sau lưng nó. Họ thay nước hai ba lần một ngày, đá mua theo bịch từ xe nước đá buổi sáng. Không ai treo biển tên cửa hàng lên bình, dù đó là cách quảng cáo rẻ nhất có thể nghĩ ra.

Ai uống

Người chạy xe ôm đỗ lại giữa hai cuốc. Người giao hàng dừng xe, uống một ly, rót thêm một ly đổ vào bình nước của mình. Người bán vé số ngồi luôn xuống ghế nhựa bên cạnh. Thỉnh thoảng có một bác đi bộ tập thể dục buổi chiều, uống xong úp ly lại ngay ngắn.

Thứ khiến cái bình đứng được không phải lòng tốt của một người, mà là một thoả thuận ngầm giữa rất nhiều người: uống thì úp ly lại, không lấy bình đi, không đổ rác vào. Ai cũng giữ phần của mình mà không ai nói ra thành lời.

Vì sao nó tồn tại được ở Việt Nam

Vỉa hè Việt Nam là một không gian nửa riêng nửa chung: chủ nhà quét dọn phần trước cửa, để xe ở đó, bán hàng ở đó. Cái bình trà đá nằm đúng vào phần "nửa chung" ấy. Nó không chiếm chỗ của ai, và nó có người trông mà không cần cử ai ra trông.

Cũng vì vậy mà kiểu tử tế này khó xuất hiện ở nơi vỉa hè thuộc về nhà nước hoặc thuộc về công ty quản lý toà nhà. Ở đó, đặt một cái bình lên là làm sai quy định; không ai làm sai quy định vì một ly nước cho người lạ.

Những cái bình khác

Cùng họ với nó là mấy thứ hay gặp ở các thành phố lớn: tủ bánh mì treo biển "ai cần cứ lấy", thùng quần áo cũ trước cổng chùa, giá để ô cho người đi đường mượn lúc mưa, bơm xe miễn phí đặt ở gốc cây. Chúng giống nhau ở chỗ không hỏi bạn là ai, không cần bạn chứng minh mình khó khăn, và không ai đứng xem bạn lấy.

Cái hay nhất của bình trà đá là nó không bắt người uống phải kể chuyện đời mình.

Ở chiều ngược lại, cũng có những cái bình bị dẹp: khu phố phàn nàn vì nước đổ ra vỉa hè, có người mang cả can tới lấy hết, hoặc chủ quán bận quá nên thôi. Không ai thông báo. Một hôm đi qua thì chỗ đó chỉ còn cái ghế nhựa.

Nếu muốn làm một cái

Cần một bình giữ nhiệt hai chục lít, một chồng ly, và quan trọng nhất là người thay nước mỗi ngày. Nước để qua đêm trong bình inox ngoài trời không uống được, nên đừng bắt đầu nếu không có ai ở đó buổi sáng. Đặt sát tường, chừa lối đi. Viết chữ to, đủ để người đi xe máy đọc được từ xa vài mét.

Và đừng dán tên mình lên. Phần lớn những cái bình còn đứng tới cuối mùa hè đều không có tên ai cả.

Việc làm được trong tuần này: lần sau đi qua một cái bình như vậy, nếu thấy hết nước thì vào nói với quán ngay sau lưng nó một câu. Người thay nước thường không biết bình đã cạn từ lúc nào.