Có con nhỏ, vợ hay chồng nên nghỉ việc ở nhà?

Người nên ở nhà là người mà cả nhà mất ít nhất khi họ nghỉ, tính gộp năm năm tới. Cái giá đó gồm bốn khoản: lương thực nhận sau khi trừ tiền trông trẻ, số năm đóng bảo hiểm xã hội bị hụt, độ khó khi quay lại nghề, và chuyện người đó có muốn ở nhà hay không. Tính xong, nhiều nhà ra người ở nhà là vợ, có nhà ra là chồng, và có nhà ra là chẳng ai cần nghỉ hẳn. Câu hỏi này trả lời bằng một tờ giấy chia hai cột, còn giới tính không quyết được gì.

Trước khi bàn ai nghỉ, xem luật đã cho bao nhiêu thời gian

Mẹ sinh con được nghỉ thai sản sáu tháng. Từ 1/7/2026, theo Luật Dân số năm 2025, mẹ sinh con thứ hai được nghỉ bảy tháng, còn bố đang đóng bảo hiểm bắt buộc được nghỉ mười ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai.

Vậy câu hỏi thật thường bắt đầu từ tháng thứ bảy hoặc thứ tám: từ lúc hết thai sản tới lúc con đi nhà trẻ, ai trông? Khoảng đó nhiều nhà chỉ dài một năm, một năm rưỡi. Nghỉ hẳn một công việc để lấp một năm là cái giá lớn, nên đáng xem các cách ở giữa trước, có ở cuối bài.

Làm bảng hai cột

Mỗi người một cột. Dòng đầu là lương thực nhận hằng tháng, sau thuế và bảo hiểm. Dòng thứ hai là những gì phải chi để người đó đi làm được: tiền người giúp việc hoặc nhà trẻ tư, xăng xe, bữa trưa, cốc cà phê với khách. Lấy dòng một trừ dòng hai là số tiền thật người đó mang về.

Có nhà làm phép trừ này xong mới thấy một người đi làm chỉ để trả lương cho người trông con. Có nhà thấy ngược lại: người lương thấp hơn lại có giờ về sớm, bốn rưỡi chiều đã đón được con, còn người lương cao về nhà lúc tám giờ tối. Ghi thêm một dòng giờ về nhà, vì người ở nhà với con cần người kia thay ca vào buổi tối.

Dòng hay bị quên: năm đóng bảo hiểm

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 hạ số năm đóng tối thiểu để có lương hưu xuống mười lăm năm. Nghỉ việc ba năm ở nhà là ba năm không đóng bảo hiểm bắt buộc, và người nghỉ là người hụt.

Cách giữ mạch là đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện, bằng tiền chung của nhà chứ không bằng tiền riêng của người ở nhà. Đóng đủ sáu tháng trong mười hai tháng trước khi sinh thì nếu có thêm con, người đóng tự nguyện còn được trợ cấp thai sản hai triệu đồng mỗi con. Tra số năm mình đã đóng trên ứng dụng VssID của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, mất hai phút.

Đường quay lại nghề

Có nghề giữ được khoảng trống hai năm, có nghề không. Nghề đi theo chứng chỉ và quy trình, như kế toán hay điều dưỡng, quay lại thường dễ hơn nghề sống bằng danh sách khách quen hay bằng công nghệ đổi mỗi năm. Người làm bán hàng nghỉ sáu tháng là danh sách khách nguội đi một nửa.

Hỏi thẳng từng người: nghỉ hai năm rồi quay lại, mình làm lại ở mức lương nào, mất bao lâu để về mức cũ? Ai trả lời "chắc khó" thì cột của người đó nặng thêm một dòng.

Nếu người ở nhà là chồng

Bảng tính có thể ra chồng, nhất là khi vợ lương cao hơn hoặc công việc của vợ khó bỏ hơn. Khó nhất thường nằm ở họ hàng: bà nội hỏi, hàng xóm hỏi, bạn cũ của chồng hỏi. Mang chính tờ giấy hai cột ra nói với hai bên nội ngoại, nói bằng con số. Người lớn khó cãi lại phép trừ.

Người chồng ở nhà, cũng như người vợ ở nhà, cần một việc của riêng mình ra khỏi nhà mỗi tuần: một buổi đá bóng, một lớp học tối, một ca làm thêm. Thiếu nó thì sau vài tháng người ở nhà thấy mình chỉ còn là người trông con.

Cái giá bảng tính không ghi

Người ở nhà mất tiền riêng. Mỗi lần mua một đôi giày lại phải hỏi. Nên đặt một khoản tiêu riêng chuyển vào tài khoản người ở nhà vào một ngày cố định mỗi tháng, ví dụ mùng năm, không cần ai hỏi ai.

Người đi làm về không được nghỉ ngay. Từ bảy giờ tối tới lúc con ngủ là ca của người vừa về, để người kia tắm và ăn một bữa không phải bế con.

Đặt sẵn một ngày xem lại: khi con mười tám tháng, hoặc khi con vào nhà trẻ. Quyết định ở nhà là quyết định có hạn, đừng để nó tự kéo dài vì không ai nhắc.

Những cách ở giữa

• Xin làm bán thời gian, hoặc làm ở nhà hai ngày mỗi tuần.
• Lệch ca: một người đi sớm về sớm, một người đi muộn về muộn, con chỉ cần người trông vài tiếng giữa ngày.
• Thoả thuận với công ty nghỉ không lương thêm vài tháng sau thai sản.
• Nhờ ông bà trông một năm, kèm một khoản gửi ông bà hằng tháng nói rõ từ đầu.

Tối nay, mỗi người lấy một tờ giấy, tự điền lương thực nhận, giờ về nhà và số năm đã đóng bảo hiểm trên VssID. Đổi giấy cho nhau đọc xong rồi mới bàn ai nghỉ.