Người sửa xe không lấy tiền đêm mưa

Gần như ai đi xe máy ở Việt Nam cũng gặp cảnh này ít nhất một lần: xe thủng săm lúc trời mưa, đèn đường thưa dần, dắt bộ vài trăm mét thì thấy một cái mái tôn còn sáng. Người trong đó đã dọn đồ, đã rửa tay, nhưng vẫn kéo cái bơm ra. Vá xong, bạn rút ví, người ta xua tay: "Thôi, mưa gió, đi về đi."

Bài này không kể một người cụ thể nào, vì chuyện ấy xảy ra ở quá nhiều nơi để gán cho một cái tên. Nó nói về việc nên làm gì trong đúng ba mươi giây sau câu "thôi, đi về đi" - quãng thời gian mà phần lớn người ta xử lý vụng.

Vì sao người ta không lấy tiền

Câu trả lời hay gặp nhất, nếu bạn hỏi thẳng, là một câu rất chán: "Có đáng bao nhiêu đâu." Và về mặt tiền thì đúng thế thật. Vá một miếng săm hết vài chục nghìn, phần lớn là công. Cái người thợ bỏ ra lúc mười một giờ đêm không phải là tiền, mà là hai mươi phút ngủ và một bộ quần áo ướt.

Đằng sau đó thường là một lý do giản dị hơn người ta tưởng: người chạy xe đêm nào cũng đi qua đoạn đường ấy, và họ biết cảm giác dắt bộ dưới mưa. Không lấy tiền của một người đang khổ, trong một nghề mà ai cũng có lúc khổ, là một thứ luật bất thành văn giữa những người sống bằng mặt đường.

Cần nói rõ một chuyện cho công bằng: đêm hôm mà tính công cao hơn ban ngày là hoàn toàn hợp lý, không phải "chặt chém". Người mở cửa lúc nửa đêm đáng được trả nhiều hơn người vá xe lúc ba giờ chiều. Bài này không nói rằng người lấy tiền thì kém tử tế hơn người không lấy.

Ba mươi giây khó xử

Chỗ vụng hay gặp là cố nhét tiền vào túi áo người ta, hoặc dúi vào tay rồi rồ ga chạy. Nó biến một việc người ta làm vì muốn làm thành một giao dịch mà người kia vừa từ chối, và làm người nhận thấy mình bị trả tiền để khỏi phải mang ơn.

Cũng đừng nài lần thứ ba. Ở đây có một quy ước: mời hai lần là lịch sự, lần thứ ba là ép. Người ta đã nói không thì thôi, chuyển sang thứ khác.

Những cách trả ơn dùng được

• Hỏi tên tiệm và giờ mở cửa, rồi hôm sau quay lại giữa ban ngày, thay cái săm mới hoặc bảo dưỡng một thứ gì đó thật sự cần. Đây là cách tốt nhất: bạn trả tiền cho một việc thật, không ai phải từ chối ai.
• Lưu số điện thoại tiệm và gửi cho nhóm bạn hay đi làm về khuya trên tuyến đó. Một khách quen đáng giá hơn một tờ tiền, và người thợ biết điều đó rõ hơn bạn.
• Nếu tiệm có đăng trên bản đồ hay trên trang của phường, viết một dòng đánh giá kể đúng chuyện đêm hôm đó. Người tìm chỗ vá xe lúc nửa đêm là người đang cần nhất.
• Mua một chai nước, một hộp thuốc lá, một gói cà phê ở hàng tạp hoá bên cạnh và để lại trên bàn. Món nhỏ, không phải là tiền công, và nó cho người kia một đường lùi để nhận.
• Nếu người thợ thật sự không nhận gì, thì nhận lời cảm ơn cho đàng hoàng: tắt máy, bỏ mũ bảo hiểm ra, nhìn vào mặt người ta mà nói. Ba giây đó là thứ duy nhất họ nhận, đừng cắt nó xuống còn một cái gật đầu qua kính mũ.

Nếu bạn muốn đứng về phía kia

Có những nhóm làm việc này một cách có tổ chức: các đội cứu hộ xe máy miễn phí ban đêm, phần lớn là sinh viên và người đi làm, nhận cuộc gọi trên Facebook rồi chạy tới vá xe, thay bugi, cho xăng. Họ hoạt động ở nhiều thành phố và thường công khai số điện thoại. Việc bạn làm được, nếu không rành máy móc, thường chỉ là chở người, hoặc góp tiền mua săm và bugi.

Còn một việc nhỏ hơn mà ai cũng làm được: dừng lại hỏi một câu khi thấy người dắt xe trên đường vắng. Phần lớn sẽ nói "cảm ơn, mình gọi được người rồi". Số còn lại thì đang cần đúng một người dừng lại.

Việc làm được trong tuần này: mở danh bạ, lưu số một tiệm sửa xe mở khuya gần nhà và một tiệm gần chỗ làm, đặt tên là "Vá xe - gần nhà" và "Vá xe - gần cơ quan". Mười phút bây giờ, đỡ một lần dắt bộ sau này. Và nếu từng có ai vá xe cho bạn mà không lấy tiền, tuần này ghé lại tiệm đó một lần.